دکتر دل‌آرام گل‌مروی
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی پویشگران گیل:
هر ساله ۱۷ ژوئن به عنوان «روز جهانی مبارزه با بیابان‌زایی و خشکسالی» فرصتی ارزشمند برای بازاندیشی در شیوه بهره‌برداری انسان از سرزمین و منابع طبیعی و توجه دوباره به پیامدهای تخریب اکوسیستم‌هاست. در سال جاری، کشور کنیا میزبان مراسم جهانی این روز است و شعار محوری آن «مراتع: بشناسیم، احترام بگذاریم، احیا کنیم» انتخاب شده است؛ شعاری هوشمندانه که بر نقش بنیادین مراتع در پایداری سرزمین، امنیت غذایی و تعادل اکولوژیک تأکید دارد.
مراتع بخش قابل توجهی از سطح کره زمین را پوشش می‌دهند و افزون بر تأمین علوفه دام، در ذخیره کربن، تنظیم چرخه آب، جلوگیری از فرسایش خاک و پشتیبانی از معیشت جوامع محلی نقش حیاتی دارند. با این حال، چرای بی‌رویه، تغییر کاربری اراضی، توسعه نامتوازن و مدیریت ناپایدار منابع، در کنار پیامدهای فزاینده تغییرات اقلیمی، موجب تخریب تدریجی و کاهش کارکردهای اکولوژیک این اکوسیستم‌ها در بسیاری از مناطق جهان شده است.
امروزه تغییرات اقلیمی به یکی از مهم‌ترین عوامل تشدید بیابان‌زایی در سطح جهانی تبدیل شده است. افزایش دما، تغییر الگوی بارش، وقوع خشکسالی‌های طولانی‌تر و شدیدتر و افزایش رخدادهای حدی اقلیمی، شرایطی را رقم زده که حتی مناطق با اقلیم‌های نسبتاً مرطوب نیز در برابر تخریب سرزمین آسیب‌پذیر شده‌اند. این واقعیت نشان می‌دهد که بیابان‌زایی دیگر پدیده‌ای محدود به مناطق خشک و نیمه‌خشک نیست، بلکه در چارچوب تغییرات اقلیمی می‌تواند طیف وسیعی از اقلیم‌ها را دربر گیرد.
در ایران نیز این روند به‌روشنی قابل مشاهده است. برای نمونه، استان گیلان که همواره به‌عنوان یکی از مرطوب‌ترین مناطق کشور شناخته می‌شود، در سال‌های اخیر تحت تأثیر نوسانات اقلیمی و تغییر الگوهای بارش قرار گرفته است. هرچند آغاز پدیده‌هایی مانند ال‌نینو در برخی سال‌ها می‌تواند احتمال ترسالی نسبی را افزایش دهد، اما این امر به معنای رفع خطر نیست. افزایش دما، تغییر توزیع زمانی بارش‌ها، بارش‌های شدید و کوتاه‌مدت، و کاهش تدریجی کیفیت خاک و پوشش گیاهی، می‌تواند زمینه‌ساز تخریب سرزمین حتی در چنین اقلیم‌هایی شود.
یکی از پیامدهای کمتر مورد توجه این روند، شکل‌گیری «بیابان‌های غذایی» است. بیابان غذایی به مناطقی اطلاق می‌شود که دسترسی پایدار به منابع غذایی متنوع، سالم و کافی در آن‌ها کاهش می‌یابد. تخریب مراتع، کاهش تنوع گیاهی، افت حاصلخیزی خاک و کاهش ظرفیت تولید طبیعی سرزمین، می‌تواند زنجیره‌ای از پیامدهای اکولوژیک و اجتماعی را رقم بزند که در نهایت امنیت غذایی و معیشت جوامع محلی را با تهدید جدی مواجه می‌کند.
از منظر تنوع زیستی نیز، تخریب مراتع و پیشروی بیابان‌زایی پیامدهای قابل توجهی به همراه دارد. کاهش پوشش گیاهی بومی، جایگزینی گونه‌های مهاجم یا کم‌ارزش، تخریب زیستگاه‌های طبیعی و اختلال در شبکه‌های اکولوژیک، می‌تواند به کاهش تنوع گونه‌های گیاهی و جانوری منجر شود. در اکوسیستم‌هایی مانند شمال ایران که از تنوع زیستی بالایی برخوردارند، این تغییرات ممکن است اثرات زنجیره‌ای گسترده‌ای بر ساختار و کارکرد اکوسیستم‌ها داشته باشد.
از دیدگاه علمی و مدیریتی، مقابله با بیابان‌زایی مستلزم اتخاذ رویکردی جامع و مبتنی بر مدیریت پایدار سرزمین است. در این چارچوب، شناخت دقیق ظرفیت‌های اکولوژیک مراتع، احترام به توان برد سرزمین و اجرای برنامه‌های احیا و بازسازی اکوسیستم‌های تخریب‌شده، اهمیت ویژه‌ای دارد. احیای پوشش گیاهی بومی، مدیریت اصولی چرای دام، حفاظت از خاک و منابع آب، جلب مشارکت فعال جوامع محلی و بهره‌گیری هم‌زمان از دانش بومی و دانش علمی، از جمله اقداماتی است که می‌تواند در کاهش روند تخریب سرزمین مؤثر واقع شود.
شعار امسال روز جهانی مبارزه با بیابان‌زایی و خشکسالی، یعنی «مراتع: بشناسیم، احترام بگذاریم، احیا کنیم» در حقیقت سه گام اساسی برای حفاظت از این اکوسیستم‌های ارزشمند را یادآوری می‌کند: نخست، شناخت صحیح مراتع و درک ارزش‌های اکولوژیک و اقتصادی آن‌ها؛ دوم، احترام به ظرفیت‌های طبیعی سرزمین و پرهیز از بهره‌برداری‌های ناپایدار؛ و سوم، اقدام آگاهانه و مشارکتی برای احیای مراتع تخریب‌شده بر پایه برنامه‌های علمی. در جهانی که هم‌زمان با چالش‌های تغییرات اقلیمی، کاهش تنوع زیستی و تهدید امنیت غذایی روبه‌روست، حفاظت و احیای مراتع نه‌تنها یک ضرورت زیست‌محیطی، بلکه راهبردی اساسی برای تحقق توسعه پایدار و تضمین رفاه نسل‌های آینده به شمار می‌آید.
به قلم: دکتر دل‌آرام گل‌مروی کارشناس اکوسیستم‌های دریایی اداره حفاظت محیط زیست شهرستان رشت
ذخیره نام، ایمیل و وبسایت من در مرورگر برای زمانی که دوباره دیدگاهی مینویسم.
