آموزش فقط انتقال مطالب کتاب نیست

مدرسه نقش مهمی در تربیت دانش‌آموز دارد

به گزارش پایگاه اطلاع رسانی پویشگران گیل:

مرتضی جلیل نژاد/ مدرسه تنها مکانی برای انتقال مفاهیم و مطالب درسی نیست؛ بلکه بخش مهمی از فرآیند تربیت، شکل‌گیری شخصیت، تقویت مهارت‌های اجتماعی و برقراری ارتباط میان دانش‌آموز و جامعه در همین محیط شکل می‌گیرد. از این منظر، آموزش حضوری صرفاً یک شیوه انتقال دانش نیست، بلکه بستری برای ارتباط مستقیم میان معلم و دانش‌آموز و انتقال مفاهیم اخلاقی و تربیتی است.در سال‌های اخیر و با گسترش آموزش مجازی، به‌ویژه تجربه‌ای که در دوران کرونا شکل گرفت، بحث درباره تفاوت‌ها و ظرفیت‌های آموزش حضوری و غیرحضوری بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته است.
اینکه مدرسه تا چه اندازه در تربیت نسل جدید نقش دارد، معلم چگونه می‌تواند با دانش‌آموز ارتباط مؤثر برقرار کند و تصمیم‌های مدیریتی آموزش‌وپرورش تا چه اندازه با واقعیت کلاس درس همخوانی دارد، از جمله موضوعات مهم این حوزه است.در همین زمینه، «پویشگران گیل» در گفت‌وگویی با لیلا پوررزاز، دبیر بازنشسته آموزش‌وپرورش و فعال فرهنگی، اجتماعی و سیاسی، به بررسی اهمیت آموزش حضوری، نقش تربیتی مدرسه، تغییر رفتار نسل جدید و چالش‌های نظام آموزشی پرداخته است. پوررزاز که بیش از سه دهه سابقه تدریس در مدارس بندرانزلی دارد و همچنان در مدارس این شهرستان فعالیت می‌کند، در این گفت‌وگو از تجربه خود در کلاس درس و همچنین فعالیت‌های فرهنگی و اجتماعی سخن گفته است.

پویشگران گیل:
ضمن معرفی خود بفرمایید با توجه به‌ اینکه شما بیش از ۳۰ سال به‌عنوان دبیر در مدارس بندرانزلی تدریس کرده‌اید و اکنون نیز در مدارس حضور دارید؛ از نگاه یک معلم، مهم‌ترین مزیت آموزش حضوری نسبت به آموزش مجازی چیست؟
من لیلا پوررزاز هستم؛ دبیر دینی دبیرستان‌های بندرانزلی.
حدود پنج سال است که بازنشسته شده‌ام، اما همچنان به کار خود ادامه می‌دهم. هم در مدارس دولتی و هم غیردولتی بندرانزلی، در هر دو دوره اول و دوم متوسطه، فعالیت می‌کنم.
از دوران دانشجویی تا سال ۱۴۰۲ به‌صورت مستمر در دوره دوم متوسطه تدریس کرده‌ام و از سال ۱۴۰۳ دوره اول را نیز تجربه کردم.با توجه به تجربه‌ای که طی این سال‌ها از تدریس در هر دو دوره دارم، می‌توانم بگویم که در بحث آموزش، معلم صرفاً قرار نیست وارد کلاس شود و مطالب کتاب را تدریس کند.ما در کنار آموزش مطالب درسی، مسائل اخلاقی و تربیتی را نیز از طریق رفتار خودمان به دانش‌آموزان منتقل می‌کنیم. لحن گفتار، نحوه ورود به کلاس، حضور معلم و نحوه برقراری ارتباط با دانش‌آموز، همگی انتقال‌دهنده اخلاقیات هستند.من به‌عنوان یک معلم، در کنار آموزش، نقش تربیتی نیز ایفا می‌کنم. وقتی می‌خواهم بر دانش‌آموزم تأثیرگذار باشم، این تأثیرگذاری مستلزم برقراری ارتباط است.
پویشگران گیل:
آیا مدرسه فقط محل انتقال دانش و مطالب درسی است، یا به نظر شما بخش مهمی از تربیت اجتماعی، اخلاقی و شخصیتی دانش‌آموز نیز در فضای حضوری مدرسه شکل می‌گیرد؟
اگر بخواهیم خیلی ایده‌آل به قضیه نگاه کنیم، شاید نگوییم ۱۰۰ درصد، اما قطعاً درصد بسیار بالایی از شکل‌گیری شخصیت دانش‌آموز، چه در گذشته و چه حال، در مدرسه شکل می‌گیرد.درست است که خانواده بسیار مهم است و پدر و مادر نقش تربیتی بسیار خوبی دارند. بعضی‌ها هم می‌گویند بچه فقط شش ساعت در مدرسه است و بیشتر وقتش در خانه می‌گذرد؛ اما اگر بخواهیم زمان حضورش در خانه را بررسی کنیم، شاید تنها دو ساعت فعال باشد. بقیه زمان یا در حال غذا خوردن، استراحت کردن، تفریح یا صحبت با دوستان است.بنابراین، میانگین نقش تربیتی پدر و مادر در خانه دو یا سه ساعت است، اما آن شش ساعت مدرسه همچنان غالب است.
اگر من به‌عنوان معلم، در آن شش ساعت نتوانم برنامه‌ای تنظیم‌شده و مدون برای تربیت و پرورش دانش‌آموز داشته باشم، نمی‌توانم موفق شوم. نمی‌شود که در آن شش ساعت فقط بیایم و آموزش را «برون‌افزایی» کنم؛ پس بحث تربیت کجا می‌خواهد شکل بگیرد؟این همان پدیده‌ای است که متأسفانه اکنون در کشور خود شاهد آن هستیم؛ شکل‌گیری برخی رفتارهای نوجوانانی که جامعه را اذیت می‌کنند. این نوجوانان لزوماً مقصر نیستند، چون به تربیت آنها توجه کافی نشده یا آنها به دست کسانی که می‌خواستند آموزش درستی به آنها بدهند، نیفتاده‌اند.
پویشگران گیل:
با توجه به اینکه شما دبیر دینی بوده‌اید، آموزش مفاهیمی مانند اخلاق، مسئولیت‌پذیری، احترام به دیگران و هویت اجتماعی را تا چه اندازه می‌توان از طریق آموزش مجازی منتقل کرد و چه چیزهایی حتماً به ارتباط مستقیم معلم و دانش‌آموز نیاز دارد؟
در دوره‌ای که ما در آن زندگی می‌کنیم و با توجه به شرایط پیش‌آمده در کشور، شاید تدریس دروس دینی، مطالعات اجتماعی یا جامعه‌شناسی

کمی سخت‌تر از تدریس دروس تخصصی مانند ریاضی، فیزیک، شیمی یا زیست‌شناسی باشد. دلیلش هم این است که این دروس مستقیماً با جامعه و رفتارها در ارتباط هستند.در بحث حضوری هم گاهی معلم دینی نتوانسته تأثیرگذار باشد؛ مثلاً معلمانی داشتیم که حتی در کلاس حضوری، به دلیل عدم علاقه دانش‌آموز، تأثیرگذاری‌شان کم بود. در کلاس مجازی که دیگر اصلاً!اگر بخواهیم برای اثبات این حرف به نمرات پایان ترم یا امتحانات نهایی پایه‌های یازدهم و دوازدهم نگاه کنیم، می‌توانیم این موضوع را مشاهده کنیم.من در هر کلاسی که می‌روم، اولین کاری که انجام می‌دهم این است که به بچه‌ها می‌گویم: «اصلاً فکر نکنید من فقط یک معلم دینی هستم.»
من بر پایه اصل «شرح عقل» تدریس می‌کنم؛ یعنی هر آنچه عقل آن را می‌پذیرد، دین نیز همان را می‌پذیرد. اگر عقل چیزی را رد کند، مطمئن باشید دین نیز آن را رد می‌کند تا بدین وسیله کسی موضع‌گیری نکند.من درس دینی را صرفاً بر پایه تعقل می‌گذارم و می‌گویم دین را با عقل پیش ببرید. اگر بتوانم این را به دانش‌آموز بفهمانم، او با من ارتباط بسیار خوبی برقرار می‌کند؛ چون باور می‌کند که معلمش صرفاً به اجبار قرار نیست چند کلمه از کتاب را درس بدهد، بلکه بر اساس منطق و عقلانیت با او حرف می‌زند و آن را می‌پذیرد.من در تمام این سال‌ها با دانش‌آموزانم ارتباط بسیار خوبی داشته‌ام؛ حتی در فضای مجازی، آنها پیج من را دنبال می‌کنند و وقتی بیرون از مدرسه، مثلاً در مهمانی، در خیابان و… می‌بینند، با آغوش باز از من استقبال می‌کنند.این نشان می‌دهد که اگر معلم بتواند مفاهیم اخلاقی و انسانی را در قالب «عقل» ـ که دین هم آن را قبول دارد ـ به دانش‌آموز منتقل کند، موفق است.اما اگر معلم دینی صرفاً بگوید «چون دین گفته، پس باید این‌طور باشد»، قطعاً دانش‌آموز از او دور می‌شود؛ چه در کلاس حضوری و چه در فضای مجازی.دانش‌آموز وقتی بفهمد معلمش فقط می‌خواهد دین را به شکلی متعصبانه معرفی کند، دیگر به حرف او گوش نمی‌دهد و با او ارتباط برقرار نمی‌کند.
پویشگران گیل:
شما در دهه‌های ۸۰ و ۹۰ دو دوره مشاور فرماندار بندرانزلی در امور زنان و جوانان بوده‌اید؛ با توجه به آن تجربه، چه تغییراتی در رفتار، روابط اجتماعی و نیازهای نسل جدید دانش‌آموزان مشاهده می‌کنید و مدرسه حضوری چه نقشی در پاسخ به این تغییرات دارد؟
سؤال خوبی است.تفاوت نسل‌ها را این‌گونه می‌گویم: جوانان دهه گذشته، که ما با آنها ارتباط داشتیم، حاضر بودند به حرف شما گوش دهند، حرف را تجزیه و تحلیل کنند و حتی با احترام، راهکار یا پیشنهاد بدهند.اما نسل امروز به جایی رسیده که گاهی با ادب و احترام با هم برخورد نمی‌کنند؛ چون آن صداقتی را که از جامعه انتظار می‌رفت، کمتر دیده‌اند و این امر بر رفتار آنها تأثیر گذاشته است.
پویشگران گیل:
اگر بخواهید از جایگاه یک معلم باسابقه و در عین حال فعال فرهنگی و اجتماعی، یک توصیه به مسئولان آموزش‌وپرورش درباره آینده آموزش دانش‌آموزان داشته باشید، برای حفظ کیفیت آموزش حضوری و تقویت نقش تربیتی مدرسه چه پیشنهادی دارید؟
اگر بخواهم از جایگاه یک معلم باسابقه و فعال فرهنگی توصیه کنم، برای حفظ کیفیت آموزش و تقویت نقش تربیتی مدرسه، باید از «بالادستی‌ها» شروع کرد؛ از وزارتخانه، مدیرکل، رئیس منطقه و مدیران مدارس گرفته تا انتخاب معلمان و بعد دانش‌آموز.نظام آموزشی، برخلاف تصور برخی افراد، نظام عرضی نیست، بلکه یک نظام طولی است و آن سلسله‌مراتب باید مورد توجه قرار گیرد و بزرگ‌ترین مشکل آموزش‌وپرورش، ضعف این نظام طولی است.
مشکل اینجاست که تصمیم‌گیرندگان، یعنی بالادستی‌ها، گاهی اصلاً وارد فضای کلاس نشده‌اند و ارتباط مستقیم با دانش‌آموز را تجربه نکرده‌اند.کسی که تجربه کلاس ۳۰ نفره و مدیریت ۹۰ دقیقه تدریس و پرسش و پاسخ در کلاس را نداشته باشد، نمی‌تواند در امر آموزشی تصمیم درستی بگیرد. او نمی‌داند که معلم چگونه باید هم درس بدهد، هم پرسش و پاسخ کند، هم ارتباط عاطفی برقرار کند و هم روح دانش‌آموز را پرورش دهد.آنها برنامه‌هایی می‌نویسند که با واقعیت کلاس معلم خیلی همخوانی ندارد.
نمونه آن را در کرونا و جنگ رمضان تجربه کردیم. وقتی زمان تدریس و پرسش و پاسخ هر درس را به ۴۵ دقیقه رساندیم، انصافاً چه خروجی داشتیم؟در نهایت، مخاطب اصلی ما همان بالادستی‌ها هستند.
آموزش زمانی تأثیرگذار خواهد بود که آن نظام طولی درست رعایت شود.مدرسه‌ای موفق است که مدیر لایق و توانمندی داشته باشد؛ یعنی ابتدا خودش دوران سخت معلمی را پشت سر گذاشته، در امر تدریس از بهترین‌های رشته درسی خود بوده، با مسائل و مشکلات آموزشی کاملاً آشنا باشد.در این صورت می‌تواند بر پرسنل آموزشی خود اشراف داشته و با نظارت بر عملکرد معلمانش، با برنامه‌ریزی درست در پیشبرد اهداف آموزشی و ارتقای سطح علمی دانش‌آموزانش موفق شود.در پایان، نباید افت تحصیلی را فقط به دانش‌آموز نسبت دهیم.ضعف به‌کارگیری افراد خبره و علمی در جایگاه‌های مدیریتی، آموزش‌وپرورش را دچار چالش بزرگی کرده است.