روز جهانی مبارزه با مواد مخدر؛
مرتضی جلیل نژاد ماسوله
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی پویشگران گیل:
۵ تیرماه، همزمان با ۲۶ ژوئن، بهعنوان روز جهانی مبارزه با مواد مخدر نامگذاری شده است؛ روزی که هدف آن یادآوری یک واقعیت جهانی است: اعتیاد یک مسئله صرفاً فردی یا اخلاقی نیست، بلکه یک پدیده پیچیده اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و روانی است که همه جوامع، از جمله ایران، با آن درگیر هستند. در چنین روزی، نگاهها معمولاً به سمت مقابله با مواد مخدر سنگین مانند تریاک، هروئین و مواد محرک جلب میشود، اما در سالهای اخیر یک موضوع مهمتر نیز در ادبیات علمی و سیاستگذاری برجسته شده است: «مسیر ورود به اعتیاد» و نقش موادی مانند سیگار در این مسیر.
اعتیاد؛ مسئلهای چندلایه، نه یک علت ساده مطالعات بینالمللی و تجربه کشورها نشان میدهد که اعتیاد نتیجه یک عامل واحد نیست. ترکیبی از عوامل فردی مانند اضطراب و افسردگی، عوامل خانوادگی مانند تعارض یا بیتوجهی عاطفی، و عوامل اجتماعی مانند بیکاری، فقر، مهاجرت و فشار همسالان، زمینه را برای گرایش به مصرف مواد فراهم میکند.در کنار این عوامل، دسترسی به مواد و نوع مواجهه فرهنگی با مصرف نیز نقش تعیینکننده دارد. به همین دلیل است که در بسیاری از کشورها، سیاستهای مقابله با اعتیاد تنها بر «مجازات مصرفکننده» متمرکز نیست، بلکه بر پیشگیری، آموزش، درمان و کاهش آسیب استوار است. پیشگیری؛ مهمترین و کمهزینهترین راه کارشناسان حوزه سلامت و اعتیاد معتقدند که مؤثرترین راه مقابله با مواد مخدر، پیشگیری است. پیشگیری یعنی جلوگیری از شکلگیری رفتار مصرف در همان مراحل اولیه. این امر معمولاً از دوران کودکی و نوجوانی آغاز میشود و بر آموزش مهارتهای زندگی تمرکز دارد؛ مهارتهایی مانند: توانایی «نه گفتن» در برابر فشار همسالان مدیریت استرس و هیجان حل مسئله و تصمیمگیری افزایش عزت نفس مهارت ارتباط مؤثر در کنار این موارد، نقش خانواده بسیار کلیدی است. خانوادهای که ارتباط عاطفی سالم، نظارت منطقی و گفتوگوی مؤثر با فرزندان دارد، بهطور قابل توجهی احتمال گرایش فرزندان به مصرف مواد را کاهش میدهد.
نقش محیط اجتماعی و اقتصاد در اعتیاد در کنار عوامل فردی و خانوادگی، شرایط اجتماعی نیز تعیینکننده است. بیکاری، ناامیدی نسبت به آینده، و احساس بیمعنایی در زندگی از مهمترین عوامل افزایش آسیبهای اجتماعی از جمله اعتیاد هستند. بسیاری از پژوهشها نشان دادهاند که افراد زمانی به سمت مصرف مواد حرکت میکنند که احساس کنند «راهی برای حل مشکلات خود ندارند».از همینرو، سیاستهای اشتغالزایی، حمایت اجتماعی، ایجاد امید به آینده و افزایش مشارکت اجتماعی، بهطور مستقیم در کاهش اعتیاد نقش دارند. سیگار؛ دروازه ورود یا عامل مستقل؟ یکی از بحثبرانگیزترین موضوعات در حوزه اعتیاد، نقش سیگار است. نیکوتین موجود در سیگار یک ماده اعتیادآور شناختهشده است و وابستگی روانی و جسمی ایجاد میکند. اما اهمیت سیگار فقط در اعتیادآور بودن آن نیست، بلکه در نقش احتمالی آن در «شروع مسیر مصرف مواد دیگر» است.در بسیاری از مطالعات، مشاهده شده است که بخش قابل توجهی از مصرفکنندگان مواد مخدر سنگین، پیش از آن تجربه مصرف سیگار داشتهاند. این موضوع باعث شکلگیری نظریهای به نام «دروازه ورود» شده است. بر اساس این نظریه، سیگار میتواند به چند دلیل نقش تسهیلکننده داشته باشد: عادیسازی مصرف ماده دخانی در ذهن فرد قرار گرفتن در جمعهای پرخطرتر کاهش حساسیت روانی نسبت به مصرف مواد شروع وابستگی به یک ماده شیمیایی با این حال، باید توجه داشت که همه پژوهشگران این رابطه را «علت مستقیم» نمیدانند. برخی معتقدند سیگار بیشتر یک «نشانه» از وجود عوامل خطر دیگر مانند مشکلات خانوادگی یا اجتماعی است، نه علت اصلی اعتیاد.
رسانهها و عادیسازی رفتارهای پرخطر یکی از موضوعات مهم در سالهای اخیر، نقش رسانه و سینما در شکلدهی رفتار اجتماعی است. نمایش سیگار در فیلمها، سریالها و حتی برخی برنامههای عمومی، میتواند بهصورت ناخودآگاه رفتار مصرف را عادی و حتی جذاب جلوه دهد.مطالعات ارتباطات نشان دادهاند که نوجوانان به شدت تحت تأثیر الگوهای رفتاری شخصیتهای محبوب هستند. زمانی که سیگار در صحنههای شادی، موفقیت یا حتی غم بهعنوان واکنش طبیعی نمایش داده میشود، این پیام به مخاطب منتقل میشود که مصرف سیگار بخشی از «زندگی عادی بزرگسالان» است.به همین دلیل، بسیاری از کشورها سیاستهای سختگیرانهای در مورد نمایش دخانیات در آثار هنری اتخاذ کردهاند؛ از جمله محدودیت سنی، هشدارهای محتوایی و حتی کاهش امتیاز آثار دارای صحنههای دخانی. کنترل مواد مخدر؛ تجربه جهانی در حوزه مواد مخدر سنگین، تجربه جهانی نشان میدهد که موفقیت در کنترل اعتیاد زمانی حاصل میشود که سه محور همزمان اجرا شود: کاهش عرضه (مبارزه با قاچاق و توزیع) کاهش تقاضا (آموزش و پیشگیری) درمان و بازتوانی معتادان کشورهایی که فقط بر برخورد انتظامی تمرکز کردهاند، معمولاً با بازگشت مجدد مصرف مواجه شدهاند. در مقابل، کشورهایی که سیاستهای ترکیبی را اجرا کردهاند، کاهش پایدارتر در مصرف را تجربه کردهاند. ایران و چالش هممرزی با تولید مواد ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی خود و همجواری با مناطق تولید مواد مخدر، بهویژه در شرق، در مسیر ترانزیت قرار دارد. این موضوع باعث شده کنترل عرضه مواد یکی از چالشهای جدی امنیتی و اجتماعی کشور باشد. با این حال، تجربه نشان داده که حتی در شرایط کنترل مرزی سخت، اگر تقاضا در داخل جامعه بالا باشد، بازار مصرف همچنان فعال باقی میماند.
یک زنجیره بههمپیوسته آنچه امروز از مجموع پژوهشها و تجربهها میتوان نتیجه گرفت این است که اعتیاد یک زنجیره است، نه یک نقطه. در این زنجیره: خانواده و آموزش، نقش پیشگیری دارند اقتصاد و امید اجتماعی، نقش زمینهساز یا بازدارنده دارند رسانهها، نقش تقویتکننده یا تضعیفکننده رفتار دارند و مواد اولیهای مانند سیگار میتوانند در برخی افراد نقش آغازگر داشته باشند
همافزایی نهادهای مسئول با توجه به ارتباط پیچیده میان مصرف دخانیات و مواد مخدر، به نظر میرسد یکی از خلأهای سیاستگذاری در کشور، نبود هماهنگی ساختاری میان نهادهای مرتبط است.در حال حاضر، ستاد مبارزه با مواد مخدر و ستاد و کارگروههای مرتبط با کنترل دخانیات بهصورت جداگانه فعالیت میکنند. در حالی که شواهد علمی نشان میدهد این دو حوزه در عمل به هم متصل هستند.از این رو، برگزاری جلسات مشترک، طراحی برنامههای هماهنگ پیشگیری، و تدوین سیاستهای یکپارچه در حوزه «کاهش تقاضای مواد و دخانیات» میتواند اثربخشی اقدامات را افزایش دهد.در نهایت، مبارزه با مواد مخدر تنها با برخورد قضایی یا تنها با آموزش ممکن نیست، بلکه نیازمند یک نگاه جامع است که از سیگار بهعنوان نقطه آغاز بسیاری از رفتارهای پرخطر تا مواد مخدر سنگین، همه را در یک زنجیره واحد ببیند و برای آن برنامهریزی کند.
ذخیره نام، ایمیل و وبسایت من در مرورگر برای زمانی که دوباره دیدگاهی مینویسم.
